Monday, November 30, 2020

 शताब्दी पुरुषलाई मातृभाषाको चिन्ता

१५ मंसीर । केके मानन्धर

वाङमय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीले नेपालमा बोलिने भाषाहरुलाई संरक्षण गर्नुपर्ने बताए । नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूमा आबद्ध पत्रकारहरुसँग गरिएको अन्र्तक्र्रिया कार्यक्रममा जोशीले भाषा संरक्षणमा चिन्ता व्यक्त गर्दै सरकारको ध्यानाकर्षण समेत गराए । 

देशको पहिचानसँग सम्बन्धित भाषा बचाउनको लागि राष्ट्र भाषालाई अनिवार्य रुपमा संरक्षण गर्नुपर्ने उहाँको भनाइ थियो । ‘पाली भाषा र संस्कृत भाषा अहिले मृततुल्य छ । यसको अर्थ करिव मरिसकेको भन्ने हो ।’ शताब्दी पुरुष जोशीले चिन्ता व्यक्त गरे । त्यस्तै, जोशीले आआफ्ना घरमा नानीहरुसँग मातृभाषाबाटै कुराकानी गर्न आग्रह पनि गरे । आफ्नै रहनसहन, चाड तथा जात्रापर्वबारे सन्ततीलाई बुझाउन सके मात्र नेपालको मौलिक पहिचान जिवित रहने वास्तविकता हो । 


२०६८ सालको जनगणना बमोजिम नेपालमा एक सय २३ प्रकारका भाषाहरु छन् । सोही तथ्यांकमा ३५ प्रतिशत नेवारलाई मातृभाषा बोल्न नआउने उल्लेख गरिएको छ । यसको अर्थ राजधानी जस्तो सुुगम ठाउँमा बसोबास गर्ने सचेत रैथानेले पनि मातृभाषालाई छोड्दै गएको देखिन्छ । एक त फेसनको रुपमा आआफ्ना मातृभाषालाई बिर्सिएर दोस्रो र तेस्रो भाषा अंगालेको हुनाले नेपालमा भाषिक विविधतामा संकट पैदा भएको देखिन्छ भने सरकार कै अस्पष्ट भाषा नीतिको कारणले पनि भाषा संरक्षणमा समस्या भएको हो । 

२०७२ मा जारी भएको नेपालको संविधानको प्रस्तावनामै बहुभाषिक, बहुजातीय तथा बहुधार्मिक देश उल्लेख छ । तर संविधानको भाग १ खण्ड ७ (१) मा सरकारी कामकाजको भाषाको रुपमा देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा मात्र उल्लेख छ । खण्ड ७ (२) मा प्रदेशभित्र बहुसंख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई प्रदेश कानुन बमोजिम प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा निर्धारण गर्नसक्ने अधिकार प्रत्यायोजन गरिएको छ । र ७ (३) मा भाषा सम्बन्धी अन्य कुरा भाषा आयोगको सिफारिस बमोजिम हुनेछ भन्ने उल्लेख छ । तर विडम्बना भाषा संरक्षणको लागि आयोग बनाइए पनि भाषा आयोगको प्रभावकारीमा प्रश्नचिन्ह छ । त्यस्तै संघीयता कार्यान्वयनसँगै प्रदेश नं. २ बाहेक अन्य प्रदेशमा कानुनको औचित्य पुष्टि गर्न गाह्रो भइरहेको वास्तविकता हो । त्यहि भएर पनि मातृभाषा छोड्नेहरुको लर्को बढ्दो छ । 

यति भइरहँदा स्थानिय सरकार अन्तर्गत काठमाडौं महानगरले भाषा संरक्षणको सवालमा हालै गरेको पहलकदमी स्वागतयोग्य छ । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा ३ तहका सरकार मध्ये काठमाडौं महानगरपालिकाले भाषा क्षेत्रमा उदाहरणीय काम थालेको छ । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनमा टेकेर गाउँपालिका तथा नगरपालिकाको काम, कर्तव्य र अधिकार प्रयोग गरी भाषा, संस्कृति र ललितकला संरक्षण र विकासमा प्रयास थालेको हो । स्थानिय पाठ्यक्रम तयार गरी सम्पदा, संस्कृति तथा स्थानिय भाषालाई विद्यायलस्तरमा पढाउने प्रयास भएको देखिन्छ । यसको प्रभावकारी कायान्वयन पक्ष भने हेर्नै बाँकी छ ।   

सरकारले २०७८ को जनगणनाको लागि तथ्यांक संकलन गरिरहेको छ । सोही सन्दर्भमा पनि शताब्दी पुरुष जोशीले नेपालको मौलिक पहिचान बचाउनको लागि जनगणनामा आउने अधिकारीलाई सत्यतथ्य विवरण उपलब्ध गराउन आम नेपालीमाझ आग्रह गरे । आआफ्नै मातृभाषा, धर्म तथा थातथलो सम्बन्धीको स्पष्ट विवरण उल्लेख गराउन सके सर्वस्वीकार्य तथ्यांक सार्वजनिक हुने जोशीको मत छ । जनगणनाको समयमा हचुवाको भरमा धर्म, भाषा, समुदाय तथा अन्य विवरण उल्लेख गरिँदा तथ्यांकमा समस्या हुने देखिन्छ । समुदाय सचेत भएमात्र तथ्यांकको परिणाम स्पष्ट हुने तथ्यांकविद्को परिचय समेत बनाइसकेका जोशीले दाबी गरे । 


नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूको कोडिभ– १९ सचेतना कमिटीले विभिन्न क्षेत्रका विज्ञसँग केहि समय यतादेखि अन्र्तक्र्रिया कार्यक्रम गर्दै आएको छ । सोही क्रममा शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीसँग २५ औँ कार्यक्रम गरेको हो । दबूका केन्द्रिय अध्यक्ष सुरजवीर बज्राचार्यले सञ्चालन गरेको कार्यक्रमलाई गोरखापत्र दैनिकमा आवद्ध पत्रकार प्रजित शाक्यले संयोजक गरेका हुन् । कमिटीका अन्य सदस्यहरु मध्ये रचना श्रेष्ठ, मिना बज्राचार्य, तेजनारायण महर्जन, अनुप प्रधान र हसना लवजूले साप्ताहिक रुपमा कार्यक्रम गरिरहेका छन् । 

Photo Courtesy: subhaviyan/facebook

Thursday, March 12, 2020

मितिः २०७६।११।२९ बिहिबार
प्रेस विज्ञप्ति
ईमेज च्यानल टेलिभिजनबाट दुई दशकदेखि हरेक दिन राती १०ः१५ बजे प्रशारण हुँदै आएको नेपालभाषाको समाचार बुलेटिन यहि चैत १ गतेदेखि बन्द हुने निर्णयप्रति यस नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूको गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको छ ।
नेपाल एक बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । यो तथ्यलाई नेपालको संविधानको प्रस्तावनामा नै उल्लेख गरिएको छ । संविधानको यहि मर्म अनुरुप नेपालको सञ्चार क्षेत्रमा वर्ग, क्षेत्र र भाषा संस्कृतिका जनताका आवाज मुखरित गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता हो । यहि आवश्यकता सम्बोधन गर्न मातृभाषाको पत्रकारिताको अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । नेपालको संविधानले पनि नेपालमा बोलिने सबै भाषालाई राष्ट्र भाषा हुन् भनेर स्वीकार गरेको अवस्थामा मातृभाषाको पत्रकारितालाई प्रवद्र्धन गर्नु सञ्चार क्षेत्रको दायित्व हो । यस परिप्रेक्ष्यमा ईमेज च्यानलले विभिन्न राष्ट्र भाषामा समाचार बुलेटिन प्रशारण गरेर यस क्षेत्रमा मुलुककै उदाहरणीय टेलिभिजन हुनेतर्फ सोच परिलक्षित गर्नुपर्नेमा उल्टै रातीको नेपालभाषाको समाचार बुलेटिन बन्द गर्ने निर्णय गर्नु सर्वथा अनपेक्षित कार्य हो । यस कार्यले सम्बन्धित भाषाको ठूलो हिस्सामा रहेका दर्शकहरुलाई मात्र नभई समावेशी सञ्चारका लागि क्रियाशील सबैलाई गम्भीर बनाएको छ ।
सो समाचार बुलेटिन नेपाली सञ्चार क्षेत्र समावेशी बनाउने कोणबाट पनि अत्यन्त महत्व रहेकोमा यस निर्णयले ईमेज च्यानल आफ्नो गौरवमय इतिहास र समावेशिताको मानकबाट पछि हट्न खोजेको संकेतको रुपमा हामीले लिएका छौं ।
अतः देशभरका नेवाः पत्रकारहरुको राष्ट्रिय संगठन र नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघको एक घटक संगठनका रुपमा रहेको यस पत्रकार राष्ट्रिय दबू सो निर्णयप्रति पुनर्विचार गरियोस् भनेर जोडदार अपिल गर्दछौं ।
सुनील महर्जन
महासचिव, नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबू

----------------------------------------------------------------------------------------------------
तिथिः ११४० चिल्लागा तृतीया (२०७६।११।२९) बिहिवाः

प्रेस विज्ञप्ति

ईमेज च्यानल टेलिभिजनं निगु दशकनिसें हरेक बहनी १०ः१५ बजे प्रशारण यानावःगु नेपालभाषा बुखँ (समाचार बुलेटिन) थ्वहे चैत १ गतेनिसें बन्द यायेगु खबरं नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूया गम्भीर ध्यानाकर्षण जूगु दु ।
नेपाः बहुजातीय, बहुधार्मिक व बहुसांस्कृतिक देय् खः । थ्व तथ्य नेपाःया संविधानया प्रस्तावनाय् हे उल्लेख जुयाच्वंगु दु । संविधानया थ्वहे मर्म कथं नेपाःया सञ्चार ख्यलय् वर्ग, क्षेत्र व भाषा संस्कृतिया जनताया सः थ्वयेकेमाःगु थौंया आवश्यकता खः । थ्वहे आवश्यकता सम्बोधन यायेत मातृभाषाया पत्रकारिताया अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका दु । नेपाःया संविधानं न नेपालय् ल्हाइगु फुक्क भाषायात राष्ट्र भाषा खः धकाः स्वीकार याःगु अवस्थाय् मातृभाषाया पत्रकारितायात प्रवद्र्धन यायेगु सञ्चार क्षेत्रया दायित्व न खः । थ्व परिप्रेक्ष्यय् ईमेज च्यानलं थीथी राष्ट्र भाषाय् समाचार बुलेटिन प्रशारण यानाः थ्व क्षेत्रय् देय्या उदाहरणीय टेलिभिजन यायेगुपाखे सोच परिलक्षित यायेमाःगुलिइ अःखतं बहनीया नेपालभाषाया समाचार बुलेटिन बन्द यायेगु निर्णय सर्वथा अनपेक्षित ज्या खः । थ्व ज्यां सम्बन्धित भाषाया तःधंगु ल्याखय् दुपिं स्वकुमिपिन्त जक मखुसें समावेशी सञ्चारया नितिं क्रियाशील सकलेंसिया गम्भीर यानाब्यूगु दु ।
थ्व समाचार बुलेटिन नेपाली सञ्चार क्षेत्र समावेशी यायेगु कोणं न अत्यन्त महत्व जूगुलिं थ्व निर्णयलं ईमेज च्यानल थःगु गौरवमय इतिहास व समावेशिताया मानकं लिच्यूगु खः कि धकाः जिमिसं थुइकाच्वना ।
अतः देय्न्यंकंया नेवाः पत्रकारपिनिगु राष्ट्रिय संगठन व नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघया छगु घटक संगठनया रुपय् दुगु थ्व पत्रकार राष्ट्रिय दबूलिं थुगु निर्णयप्रति पुनर्विचार यानादिसँ धकाः जोडदार अपिल यानाच्वंगु जुल ।
सुनील महर्जन
महासचिव, नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबू


Wednesday, February 19, 2020

ज्ञानकाजी मानन्धरलाई नेवाः पत्रकारको अभिनन्दन

ज्ञानकाजी मानन्धरलाई नेवाः पत्रकारको अभिनन्दन



फागुन ३, केके मानन्धर 
संस्कृति सम्बन्धीका ज्ञाता ज्ञानकाजी मानन्धरलाई नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबू काभ्रे शाखाले एक कार्यक्रमकाबीच अभिनन्दन गरेको छ । सांस्कृतिक पक्ष तथा शिक्षा क्षेत्रमा दिनुभएको अतूलनीय योगदानलाई कदर गरी दबूले बनेपाका ८२ वर्षिय स्रष्टालाई अभिनन्दन गरेको हो । मानन्धरले लिजेन्ड अफ नेपाल, कुमारी, खड्गयोगिनी, बनेपा स्तवन, कपिलबस्तुस भगवान लगायतका करिव दर्जन पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । उहाँले बुद्ध धर्म तथा नेवार समुदाय सम्बन्धीका थुप्रै लेख रचना समेत प्रकाशन गरेका छन् ।

Thursday, February 6, 2020

नेवाः पत्रकारको कार्ययोजनाः पत्रकारितामा समावेशी र मातृभाषा पत्रकारिता

नेवाः पत्रकारको कार्ययोजनाः पत्रकारितामा समावेशी र मातृभाषा पत्रकारिता

नेवाः पत्रकारहरुको राष्ट्रिय संगठन नेवाः पत्रकार राष्ट्रिय दबूको तेस्रो महाधिवेशन पछि पहिलो पटक चितवनमा केन्द्रीय समितिको पूर्ण वैठब बसी पत्रकािरतामा समावेशीता र मातृभाषा पत्रकारिताका लागि कार्ययोजना सहितको कार्यक्रम अघि सारेको छ । गत पुष १८ गतेदेपिख २० गते सम्म भएको सो बैठकले प्रेस स्वतन्त्रताको रक्षा गर्दै समावेशी सञ्चार र मातृभाषाको पत्रकारिता विकास गर्ने नीति, योजना र कार्यक्रम अघि सारेको हो ।

Wednesday, February 5, 2020

‘विभिन्न विधेयकले लोकतन्त्रमा राणाशासन फर्केको आभाष’

२०७६ माघ २२ बुधबार



काठमाडौं/प्रेस स्वतन्त्रता वा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई कुण्ठीत गर्ने कुनै पनि प्रकारका विधेयक स्वीकार्य नहुने सरोकारवालाहरुले बताएका छन् । बुधबार काठमाडौंमा आयोजित ‘प्रेस स्वतन्त्रताको वर्तमान अवस्था र चुनौती’ विषयक अन्तरक्रिया कार्यक्रमका वक्ताहरुले प्रेस स्वतन्त्रतालाई राज्यले कुनै पनि बहानामा नियन्त्रण गर्न नपाइने बताए ।

कार्यक्रममा बोल्दै वरिष्ठ पत्रकार सुरेशकिरण मानन्धरले समग्र पत्रकारिता क्षेत्रमा नै चिन्ता पैदा भइरहेको समयमा भाषिक पत्रकारिता क्षेत्र झनै चिन्ताजनक अवस्थामा पुगेको बताउनुभयो । प्रजातन्त्र लोकतन्त्र आएपनि भाषिक पत्रकारिता क्षेत्रको विकास हुन नसकेको वरिष्ठ पत्रकार मानन्धरले बताउनुभयो ।